Tiến sĩ văn học chỉ rõ lý do không thể loại tác phẩm 'Chí Phèo' ra khỏi SGK

(VTC News) - TS Trịnh Thu Tuyết chỉ phân tích hình tượng nhân vật trong chuyện Chí Phèo để khẳng định đây là một tác phẩm xuất sắc mang tính nhân văn sâu sắc, thể hiện nghệ thuật viết truyện độc đáo của Nam Cao.

Chí Phèo đại diện cho ai?

Được sinh ra bởi một người mẹ khốn khổ bất hạnh nào đó, Chí lớn lên nhờ sự cưu mang của dân làng Vũ Đại từ anh đi thả ống lươn đến người đàn bà góa mù rồi bác phó cối...

Đứa trẻ bất hạnh bị bỏ rơi, nhờ lòng nhân ái và bàn tay nuôi dưỡng của những người nông dân làng Vũ Đại đã lớn lên trở thành anh Chí nghèo khổ nhưng lương thiện.

Khẳng định Chí Phèo không phải đại diện cho những người nông dân với lý do "mang tiếng cho nông dân mình quá. Chẳng lẽ nông dân mình chỉ toàn là con rơi?" quả là một sự quy nạp rất thiếu logic bởi một đặc điểm riêng  nào đó trong cuộc đời, tâm lý, tính cách... của một cá thể không nhất thiết xuất hiện trong tất cả tầng lớp họ đại diện.

Tien si van hoc chi ro ly do khong the loai tac pham 'Chi Pheo' ra khoi SGK hinh anh 1

 Chí Phèo và Thị Nở trong bộ phim "Làng vũ đại ngày ấy". 

Chí Phèo tốt hay xấu?

Bài viết cũng khẳng định "Khi còn là đứa trẻ, Chí vẫn là một đứa trẻ tốt". Được sự cưu mang đùm học của dân làng, tới năm 20 tuổi, Chí vẫn là anh canh điền nghèo khổ và lương thiện. Ngày ấy, Chí đã từng ước mơ một cuộc sống gia đình giản dị: chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải, chúng lại bỏ một con lợn nuôi để làm vốn liếng. Khá giả thì mua dăm ba sào ruộng làm.

Đó là một ước mơ nhỏ nhoi, bình dị của những con người nghèo khổ, một ước mơ lương thiện khi mong được sống bằng chính sức lao động của mình. Chí cũng từng là một anh canh điền khỏe mạnh, hiền lành, nhút nhát và có lòng tự trọng.

Bị vợ ba Lí Kiến bắt bóp chân, Chí vừa làm vừa run, hắn chỉ thấy nhục chứ yêu đương gì, Chí hiểu rằng hai mươi tuổi, người ta không là đá nhưng cũng không hoàn toàn là xác thịt.

Biết phân biệt giữa tình cảm chân chính với những ham muốn xấu xa, biết khinh những hành vi không chính đáng, đó là biểu hiện của một con người có ý thức về nhân phẩm, có lòng tự trọng, và đó cũng là biểu hiện rõ nhất của một con người lương thiện.

Sau khi nhà tù thực dân và thủ đoạn độc ác của bọn cường hào ác bá trong mảnh đất " quần ngư tranh thực" biến anh Chí lương thiện của dân làng thành Chí Phèo - bị hủy hoại nhân hình thành "con vật lạ", bị hủy hoại nhân tính thành "con quỷ dữ", Chí Phèo đã bị đẩy ra khỏi cộng đồng người lương thiện.

Khao khát hoàn lương  sau khi gặp Thị Nở càng cho thấy trong đáy cùng của tiềm thức tăm tối, Chí Phèo vẫn mơ hồ đau đớn vì sự tha hoá - nguyên nhân khiến hắn cô độc, con người khốn khổ ấy ý thức được cô độc còn đáng sợ hơn cả đói rét và ốm đau, vẫn khao khát trở về với cộng đồng "bằng phẳng và thân thiện của những người lương thiện" nhờ sự "mở đường" của Thị Nở.

Hắn tuyệt vọng "ôm mặt khóc rưng rức" khi Thị Nở khước từ, khi cánh cửa hoàn lương đóng lại trước mắt. Hắn hoàn toàn có thể dữ hơn quỷ dữ để trả thù cuộc đời, nhưng chính sự thức tỉnh của nhân tính đẩy Chí Phèo tới một kết thúc bi thảm: không thể làm quỷ, chẳng được làm người, Chí chỉ còn cách tìm tới cái chết, chống lại sự tha hoá bằng chính cái chết.

Con người như thế, tốt hay xấu không thể nói một từ giản đơn, hời hợt. Và nếu còn băn khoăn, hãy so sánh Chí Phèo với Xuân Tóc Đỏ của Vũ Trọng Phụng, đó là con đẻ của xã hôi tư sản thành thị Việt Nam đầu thế kỉ XX, kẻ không có mảy may chút lương tri hay niềm khao khát lương tri.

Video: Đề xuất bỏ ‘Chí Phèo’ khỏi SGK lớp 11 và 'Cách nhìn non nớt và dung tục'

Chí Phèo là bi kịch cá nhân hay sản phẩm của xã hội?

Bài viết cho rằng Chí Phèo "chỉ là đứa con rơi... không phải sản phẩm của xã hội đó" với mấy lý do rất lạ.

Thư nhất, bài viết cho rằng "trong xã hội ấy, người ta vẫn nhận nuôi Chí, cho ăn, cho công việc...được xã hội đón nhận và thừa nhận như một thành viên, Chí đã được ưu ái".

Hình như có một sự nhầm lẫn trong nội hàm ý nghĩa khái niệm "xã hội" ở đây khi bài viết đồng nhất những người nông dân nhân hậu của làng Vũ Đại bao bọc, cưu mang Chí Phèo với cái xã hội tàn ác, phi nhân tính "ưu ái" Chí.

Thứ hai, bài viết cho rằng " lúc say, Chí cũng chửi cái đứa nào đã đẻ ra mà không nuôi chứ đâu chửi cái xã hội đang sống". Quả thật cần suy nghĩ thêm về vấn đề đoc hiểu văn bản - thông điệp văn bản luôn gợi ra phần chìm của tảng băng trôi.

Tiếng chửi của Chí Phèo không nên hiểu giản đơn là chửi người "đẻ ra mà không nuôi" - người mẹ khốn khổ sinh ra hài nhi bị ruồng bỏ; dân làng nuôi dưỡng nên anh Chí lương thiện, nhà tù và mảnh đất " quần ngư tranh thực" tàn bạo kia mới là kẻ đẻ ra Chí Phèo, "con vật lạ" về nhân hình, "con quỉ dữ" về nhân tính.

Mối quan hệ giữa Chí Phèo và Thị Nở

Bài viết cho rằng: "Trong bất kỳ xã hội nào, hành động cưỡng bức đó đều đáng lên án. Chí đã phạm pháp. Dù về mặt nhận thức, hắn không ý thức hành vi của mình, nhưng về khía cạnh giáo dục đó là hành động cần phê phán.

Mà cưỡng bức với một người thiểu năng như Thị Nở thì càng phải lên án và phê phán thích đáng hơn. Chúng ta không thể và không nên bảo vệ những hành vi trái pháp luật. Điều đó chẳng khác gì cổ suý cho lớp trẻ để bắt chước làm theo”.

Thấy đoạn văn bản trên không liên quan gì đến văn chương mà na ná lời tuyên án của công tố viên, vì không ai cảm văn, đọc văn theo cách đó! Phải đặt vào tác phẩm mới thấy: Lúc đầu, Chí Phèo đến với Thị Nở bằng bản năng sinh vật của một gã đàn ông say rượu, bằng tính cách  du côn của một thằng lưu manh vừa ăn cướp, vừa la làng. Nhưng rồi, tình thương yêu mộc mạc, chân thành của Thị Nở đã đánh thức phần Người, phần lương thiện vẫn còn sót lại đâu đó trong con quỉ dữ làng Vũ Đại.

Theo bạn, có nên loại tác phẩm "Chí phèo" ra khỏi chương trình SGK Ngữ văn lớp 11?

Trước đây, nhân tính của Chí Phèo đã mất đi cùng những ý thức tối thiểu về kẻ thù, về phẩm giá, về thời gian và không gian; mất đi tiếng nói hiền lành để chỉ còn giao tiếp bằng tiếng chửi, khong còn hành động theo sự hướng dẫn của ý thức - vậy mà tình người của Thị Nở đã trả lại tính người cho Chí Phèo, hắn ý thức sâu sắc về kẻ thù, về sự cô độc, về những điều hắn đã bị tước đoat, về con đường hoàn lương...; hắn đã biết nói những lời yêu thương thay vì tiếng chửi; đã biết "cố uống cho thật ít để đỡ tốn tiền và nhất là để tỉnh táo mà yêu nhau..."! Một mối quan hệ như thế, sao nỡ phủ nhận?

Tien si van hoc chi ro ly do khong the loai tac pham 'Chi Pheo' ra khoi SGK hinh anh 2

 

Về kết thúc của truyện ngắn

Bài viết khẳng định: "Và ngay cả việc giết Bá Kiến sau khi uống rượu say cũng là một hành động không thể dung thứ, cho dù nhiều học giả và nhà phê bình hình tượng hoá nó là sự phản kháng của tầng lớp bần nông đối với giai cấp cường hào, ác bá".

Sẽ rất xa với cảm thụ văn chương nếu dùng cách đọc tác phẩm theo kiểu xã hội học dung tục từ thế kỷ trước! Lại phải lưu ý mấy chi tiết: sau khi Thị Nở bỏ đi, Chí lôi rượu ra uống, nhưng càng uống càng tỉnh, càng tỉnh càng đau đớn cho bi kịch cùng đường tuyệt lộ.

 Và sau đó, Chí cầm dao đi với ý định trả thù hai cô cháu Thị Nở, nhưng rồi "quên" không rẽ vào nhà Thị Nở mà đi thẳng tới nhà Bá Kiến...

Có thể thấy, Chí Phèo đã làm theo sự mách bảo sâu xa trong tiềm thức, đó là nỗi căm hờn với kẻ thù độc ác nhất trong cuộc đời mình. Không ai cổ suý cho hành động này, nhưng cũng không ai cho rằng đó chỉ là hành vi của một kẻ côn đồ say rượu.

Video:Điều ít biết về "chàng Chí Phèo" gây náo loạn Sing my song

>>> Đọc thêm: Người đề xuất bỏ ‘Chí Phèo’ khỏi SGK lớp 11: ‘Ca ngợi Chí là đang cổ suý hình vi sai trái của Chí’

 (Lưu Ly ghi)

TS Trịnh Thu Tuyết
Bình luận