CHUYÊN ĐỀ

Trong 100 ngày đầu nhậm chức, Bộ trưởng Bộ Giao thông – Vận tải Đinh La Thăng đã có không phải là một, mà là những hành động và phát ngôn gây sốc, làm nóng dư luận xã hội và giới truyền thông không chỉ trong nước và cả thế giới. Ông “trảm” tướng của dự án chậm tiến độ, đưa ra những biện pháp giải quyết ùn tắc giao thông, và yêu cầu cán bộ trong ngành không được chơi golf. Ông sẽ phải đương đầu với thử thách.

      Trong Chính phủ mới có nhiều bộ trưởng trẻ, có nhiều dự định, quyết tâm. Đây là điều mới, vì nhiều bộ trưởng khi về nhậm chức thường phải đợi quãng một năm để nắm tình hình, tính đi tính lại rồi mới đi đến quyết định.

      Trong tuyên bố của các Bộ trưởng, thì tuyên bố của Bộ trưởng Bộ Giao thông - Vận tải Đinh La Thăng gây bất ngờ nhất, xúc động nhất và cũng ấn tượng nhất. Bởi nó đang là những vấn đề bức xúc của xã hội, hợp lòng dân, đúng tiếng nói của dân. Bởi từ trước tới giờ chưa có bộ trưởng nào dám nói mạnh, nói bạo và còn sợ động chạm. Nói cách khác là sợ trách nhiệm. Không phải ngẫu nhiên mà có những thành ngữ mới xuất hiện trong đời sống dân gian chúng ta là “Thà rằng không hay nhưng không sai’,“Tư duy nhiệm kỳ”, “Hạ cánh an toàn”, và bây giờ vẫn thế.

      Tôi nhớ trong một kỳ họp Quốc hội khóa trước, các đại biểu Quốc hội chất vấn Bộ trưởng Bộ Y tế cũng trong Chính phủ trước, về “An toàn thực phẩm” đang có nguy cơ. Bộ trưởng Bộ Y tế trả lời rất logic, rằng thực phẩm không an toàn ở nông sản, thì trách nhiệm thuộc về Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn. Nếu thực phẩm không an toàn ở thực phẩm chế biến, thì trách nhiệm thuộc về Bộ Công thương. Bộ Y tế chỉ chịu trách nhiệm về thực phẩm nằm trên mâm cơm bàn ăn. Trả lời ấy làm các Đại biểu Quốc hội ngẩn ngơ cười. Thật sự khó quy trách nhiệm cho một  ai.

      Ngược thời gian về trước nữa, khi mà các ngành kinh tế khác còn chưa khởi sắc vì chưa thoát xác với bao cấp, thì có một ông Tổng cục trưởng Tổng cục Bưu điện Đặng Văn Thân, chỉ xin Chính phủ một cơ chế, mạnh dạn vay vốn nước ngoài với lãi suất cao đầu tư cho ngành Bưu chính - Viễn thông Việt Nam hiện đại ngang tầm quốc tế và thế giới. Sự phát triển của viễn thông Việt Nam ngày nay có thể nói đã bắt đầu từ bước đi táo bạo ấy.

      Cho tới bây giờ hình ảnh cựu Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Lê Huy Ngọ lầm lụi  trong mưa bão, dong thuyền vượt lũ đi thị sát các vùng bị thiên tai, mãi không phai nhòa trong tâm trí nhân dân và giới truyền thông cả nước. Nhưng đáng nể trọng hơn khi ông xin từ chức nhận trách nhiệm về những tổn thất không mong muốn ở bộ ông với tư cách là người đứng đầu. Báo chí lấy gương ông làm “Văn hóa từ chức”.

      Thời sự hiện nay có sự “nhảy múa” và “lướt sóng” của giá vàng. Ngân hàng Nhà nước “đánh đòn” quyết định nhập 5 tấn vàng để dìm giá vàng thị trường. Mới công bố buổi sáng, chưa nhập một “chỉ vàng” nào, chiều, giá vàng thị trường đã tụt dốc. Người ta đắc ý về công tác điều hành giá. Một tuần sau giá vàng lên cao hơn đỉnh cũ. Người ta lại giải thích là tại có bọn đầu cơ làm giá. Bọn đầu cơ là ai? Vô hình.

      Giá thực phẩm tháng 9 hạ. Người ta lại quy công về chương trình “bình ổn giá”. Tháng 10 này giá tiêu dùng lại tăng 0,36%. Thì ra tháng 9 lũ lụt các vùng quê ấy lạm sát gia súc gia cầm chạy lũ. Nguồn thực phẩm dồi dào đột biến nên giá hạ. Trong hai năm qua, có không dưới năm lần tuyên bố không tăng giá xăng dầu vào hôm trước, thì hôm sau các cửa hàng xăng dầu đồng loạt niêm yết tăng giá. Với lý do tính sát tính đủ các doanh nghiệp vẫn lỗ. Chấp nhận.

      Vào lúc này, có một Bộ trưởng Bộ Giao thông - Vận tải dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, đã phát ngôn mạnh mẽ và cũng đã có những hành động quyết liệt quả thật rất mừng và hoan nghênh, mặc dù còn có những ý kiến khác nhau về khả năng thực hiện trong điều kiện hạ tầng giao thông đô thị yếu kém, kinh tế phát triển nhanh dẫn tới giao thông ùn tắc, ảnh hưởng tới triệu người. Ấy là chưa nói tới thói quen ích kỷ và lối sống tùy tiện của phần lớn người tham gia giao thông. Xã hội và nhân dân cần đánh giá cao tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm của Bộ trưởng Bộ Giao thông - Vận tải như các đề xuất hạn chế phương tiện giao thông cá nhân, điều chỉnh giờ học và làm việc, mặc dù chính ông cũng nhận thấy việc đó không dễ dàng và sẽ gặp phản đối cùng bàn dùn. Nhưng nếu đợi có vỉa hè, có đủ phương tiện công cộng chắc chắn không bao giờ giải quyết được. Ông đang quyết tâm và đương đầu với thách thức!

     Các nhà quý tộc Anh quốc trong một bữa tiệc đánh giá công lao của Cristofero Colombo đã tìm ra châu Mỹ. Người ta cho rằng chuyện đó có gì là công lao. Sắm một chiếc thuyền thật tốt. Tuyển một thủy thủ đoàn có sức khỏe dai bền. Chứa đầy thực phẩm và nước uống trong khoang. Dong buồm và cho thuyền vi vu. Cứ đi và gặp một vùng đất. Thế sao gọi là tìm?

      Cristofero Colombo cười, nhặt một quả trứng trên đĩa đố ai đặt nó đứng thẳng trên bàn. Mọi người thử, chẳng ai làm được việc đó. Họ yêu cầu Cristofero Colombo làm. Ông cầm quả trứng đập một đầu xuống bàn cho vỏ trứng vỡ thủng bằng đồng xu. Quả trứng đứng thẳng. Cự tọa cười ồ: “- Tưởng gì!” Colombo nói: “- Quá đơn giản. Đúng thế. Vấn đề là ở chỗ không một ai ngồi đây nghĩ ra?”

      Bộ trưởng Bộ Giao thông - Vận tải Đinh La Thăng đã có ba việc làm ngay. Bắt đầu bằng hai việc thuộc ngành ông quản lý.

      Việc thứ nhất, ông thị sát và rà soát lại tất cả những dự án giao thông chậm tiến độ thi công mà giới truyền thông gọi là “dự án rùa”. Có nhiều nguyên nhân chậm, nhưng nổi bật là chủ đầu tư lẫn nhà thầu yếu kém rồi đổ lỗi qua lại cho nhau: Thiếu vốn, thiếu mặt bằng, giải ngân chậm, tồn tại kéo dài dai dẳng chục năm.

      Dự án xây dựng Nhà ga Hành khách Quốc tế Sân bay Đà Nẵng chậm tiến độ hai năm. Chủ đầu tư (Tổng công ty Cảng hàng không miền Trung) tỏ ra yếu kém, ông “trảm” tướng tại trận thay ngay tướng khác, và chốt mốc thời gian hoàn thành, nếu không cũng “trảm”.

      Năng lực quản lý dự án yếu kém của chủ đầu tư cũng xảy ra ở dự án xây dựng Nhà ga Hành khách T2 – Nội Bài. Việc chủ đầu tư (Tổng công ty Hàng không miền Bắc – NAC) bị Bộ trưởng nhắc nhở “Chỉ biết nghe báo cáo của nhà thầu”, đã khiến công trình có nguy cơ chậm trễ.

      Bộ trưởng lập đội “đặc nhiệm” giải cứu dự án Nhà ga T2 – Nội Bài được nhiều người trong ngành giao thông ủng hộ chính vì một số chủ đầu tư thiếu năng lực. Trong khi đó Ban quản lý xây dựng Nhà ga Quốc tế Sân bay Tân Sơn Nhất (Tổng công ty Cảng hàng không miền Nam) làm chủ đầu tư chỉ có 6 người công việc luôn trôi chảy.

      Cùng lý do muôn thuở thiếu vốn và mặt bằng, Ban quản lý dự án 2 (PMU2) đã loại 5 nhà thầu thi công không đảm bảo tiến độ dự án xây dựng QL3 mới đoạn Hà Nội – Thái Nguyên sau khi có chỉ đạo của Bộ trưởng Đinh La Thăng. Rồi dự án xây dựng cầu Nhật Tân dù không thiếu vốn nhưng vẫn phải gia hạn tiến độ hoàn thành vì khó khăn trong giải phóng mặt bằng. Dự án vệ sinh môi trường Thành phố Hồ Chí Minh thì lại gặp nhà thầu Trung Quốc (TMEC – CHEC3) bê bối, gia hạn tới ba lần mà khả năng hoàn thành vào năm 2012 vẫn… không chắc chắn. Còn nhiều “dự án rùa” đang chờ “đội đặc nhiệm” của bộ trưởng. Sau chỉ đạo thay nhà thầu, lập “đội đặc nhiệm”, Báo Tuổi Trẻ nhận được 101 ý kiến bạn đọc ủng hộ bộ trưởng, và “đặt hàng” bộ trưởng tiếp tục mạnh tay với nhiều “dự án rùa”: “Thưa bộ trưởng! Sự quan liêu và lề mề đã thành thói quen từ lâu rồi, làm thiệt hại biết bao nhiêu tiền của của nhân dân. Bây giờ bộ trưởng quyết liệt sẽ có nhiều người khó chịu, nhưng mong ông thật bản lĩnh và quyết đoán dẹp thói xuê xoa. Phải xử tới nơi tới chốn, nhân dân đang ủng hộ ông!”

      Ngay sau khi Báo Tuổi Trẻ đăng ý kiến của Bộ trưởng Bộ Giao thông -  Vận tải, đã có 564 ý kiến phản hồi. Hầu hết là ủng hộ bộ trưởng và cho đây là quyết định cần thiết trong giai đoạn hiện nay: “Chơi golf là môn thể thao xa xỉ chỉ dành cho giới thượng lưu. Không phải giàu mà là rất giàu. Cán bộ nhà nước thu nhập thấp làm sao có đủ tài chính chơi môn thể thao này. 200 USD một buổi. Chắc bộ trưởng hiểu được vấn đề nên mới có quyết định vậy”. Rồi: “Lương và các khoản thu nhập chính đáng của cán bộ công chức hiện rất khiêm tốn. Vậy sao họ có thể thường xuyên chơi golf như thực tế đang diễn ra? Có phải được các chủ doanh nghiệp hoặc đại gia bao chi?” Rồi nữa: “Tôi rất đồng tình với bộ trưởng. Đấy cũng là một biện pháp hạn chế tham nhũng. Bởi có việc không bàn được ở công sở thì đi ra…sân golf!”

      Việc thứ ba Bộ trưởng Bộ Giao thông - Vận tải muốn làm và sẽ phải làm, đó là giảm phương tiện giao thông cá nhân, bố trí lệch giờ học, giờ làm việc để chống kẹt xe ở thành phố Hà Nội. Việc này là việc lớn, cần có sự phối hợp với thành phố Hà Nội và Bộ Giáo dục - Đào tạo để có phương án hợp lý nhất. Rất khẩn trương, ngày 25 tháng 10, Sở Giao thông – Vận tải Hà Nội đã có cuộc họp với các Sở, Ban, Ngành thành phố Hà Nội lấy ý kiến việc điều chỉnh giờ học và làm việc để hạn chế ùn tắc giao thông giờ cao điểm. Những số liệu về học sinh mẫu giáo, tiểu học, trung học cơ sở. Những số liệu về học sinh trung học phổ thông, sinh viên các trường cao đẳng và đại học. Rồi số liệu công chức các cơ quan Trung ương và Hà Nội. Các số liệu ấy được dẫn làm căn cứ cho các phương án đi học và đi làm việc lệch giờ. Tất nhiên các phương án chỉ là những giải pháp có thể góp phần làm giảm tình trạng tắc nghẽn giao thông. Không dễ có ngay sự thống nhất và điều chỉnh hợp lý, bởi nó liên quan tới sinh hoạt thường ngày của hàng triệu người. Cần cân nhắc kỹ, lộ trình phù hợp. Nhưng không thể không quyết tâm làm và làm ngay. Đồng hành với bố trí lệch giờ đi học và đi làm mang giải pháp tổng thể, thì Sở Giao thông – Vận tải Hà Nội có phương án giải quyết ùn tắc cục bộ, xây dựng ngay hai cầu vượt nhẹ dành cho xe máy và ô tô tại ngã tư Thái Hà – Chùa Bộc và Thái Hà – Huỳnh Thúc Kháng, nút giao thông có mật độ lớn, hoàn thành trong thời gian bốn tháng.

      Cũng rất khẩn trương, hai ngày sau, ngày 27 tháng 10, Bộ Giao thông – Vận tải đã trình Thủ tướng Chính phủ phương án bố trí lệch giờ đi học của học sinh, sinh viên và giờ đi làm của công chức Thủ đô nhằm giảm ùn tắc giao thông. Và ngày 28 tháng 10, Bộ trưởng Đinh La Thăng có buổi trình bày tại Kỳ họp Quốc hội trong 10 phút về “Các nhóm giải pháp kiềm chế tai nạn giao thông và ùn tắc giao thông”. Ông nói rằng chưa có gì gọi là sáng kiến. Tất cả đã được nêu trong Chỉ thị của Ban chấp hành Trung ương và Nghị quyết của Chính phủ. Ông có lời “xin” nhân dân, cử tri Hà Nội cùng các Đại biểu Quốc hội hãy chia sẻ những khó khăn, thậm chí hy sinh vì lợi ích chung toàn xã hội. Việc cấp bách không thể không làm ngay. Trong 10 phút ấy ông có chút tâm tư, rằng trong những ngày qua bên cạnh những lời động viên, ông đã nhận được những chỉ trích, phê bình hết sức nặng nề. Song đó là những ý kiến mang tinh thần trách nhiệm rất cao đối với đất nước và ngành giao thông – vận tải. Ông xin hết sức cảm ơn. Ông nói với một gương mặt đích thực là khẩn cầu. Cùng ngày 28, Liên hiệp các Hội Khoa học – Kỹ thuật và Sở Giao thông – Vận tải Hà Nội cũng tổ chức một Hội thảo về Quy hoạch tổng thể và Giao thông Đô thị Hà Nội.

      Trong phần trình bày trước Quốc hội khóa XIII Kỳ họp thứ hai về tình hình kinh tế - xã hội, Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng có nhận định về “bước tiến mới trong tư duy” phát triển và “khả năng phản ứng” chính sách của Đảng và Nhà nước. Thủ tướng kêu gọi toàn Đảng, toàn quân, toàn dân và cả hệ thống chính trị đồng tâm hiệp lực với quyết tâm, tinh thần đổi mới và năng lực sáng tạo cao nhất

      “Bước tiến mới trong tư duy”. Lời Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng làm tôi nhớ tới bài bình luận trên tờ Le Nouvel Observateur, ở đó bài báo mô tả “Hãy tư duy khác đi” là “điều răn thứ nhất” trong “mười điều răn” của Steve Jobs, một CEO nổi tiếng của hãng Apple, đã dẫn ông đưa Apple tới đỉnh cao thành công. Steve Jobs đã chọn Einstein, Gandhi, Luther King làm thần tượng của mình, bởi họ nhìn mọi việc một cách khác “nên” họ đã có thể thay đổi thế giới. Nhiều tổ chức trong xã hội đang mở các cuộc thi “ý tưởng” cho giới trẻ. Và nhiều dự án ra đời từ những “ý tưởng” giới trẻ làm thay đổi đời sống và xây dựng tinh thần nhân văn.

      “Bước tiến mới trong tư duy” - “Khả năng phản ứng” cần được khích lệ.

      Hơn ba chục năm trước, Ban Nông nghiệp Trung ương tổ chức một cuộc tọa đàm về cuốn tiểu thuyết “Đất làng” của nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Tú. Tác giả được đánh giá là đã sáng tạo ra một giải pháp hợp tình hợp lý về “quan hệ sản xuất” khi có chủ trương thu hồi ruộng đất, đúng cái lúc lúa trên đồng đang trổ bông. Chính quyền nơi đó đã quyết định cứ để lúa tới kỳ thu hoạch, hoa lợi chia đôi, nông dân một nửa nhà nước một nửa. Ý tưởng hay và nhân văn. Kể tôi nghe chuyện này, rồi nhà văn Lý Biên Cương cười khích khích: “Tuy nhiên, Nguyễn Thị Ngọc Tú lại không thể làm Trưởng Ban Nông nghiệp Trung ương được!”. Cựu Bí thư Tỉnh ủy tỉnh Vĩnh Phú, ông Kim Ngọc, đã thực hiện “chui” một cơ chế sản xuất nông nghiệp mà nó động chạm tới một vấn đề có tính nguyên tắc về “tư liệu sản xuất” của chủ nghĩa xã hội, nhưng đã đem lại “phúc lợi công cộng” cho người dân Vĩnh Phú. Không phải là ông không biết điều đó. Ông muốn “tư duy khác”. Đương thời ông chịu hy sinh. Tới hậu thế mới vinh danh ông.